محمد بن زکریای رازی؛ پزشکی که آبله را از سرخک جدا کرد و جالینوس را به چالش کشید
- ابوبکر محمد بن زکریای رازی (865–925) از بزرگترین پزشکان جهان اسلام بود و بیمارستانهایی را در ری و بغداد اداره میکرد.
- رساله مشهورش آبله را از سرخک متمایز کرد و شاگردانش یادداشتهای عظیم او را در «الحاوی» گرد آوردند.
- او جالینوس را بزرگ میداشت، اما هرجا مشاهداتش با او ناسازگار بود «الشکوک علی جالینوس» را نوشت.
ابوبکر محمد بن زکریای رازی، که در اروپای قرون وسطی با نام «رازِس» شناخته میشد، در سال 865 در شهر ری، نزدیک تهران امروز، به دنیا آمد و نام «رازی» را از همین شهر گرفت. شهرت او بیش از هر چیز از پزشکی است؛ زندگینامهنویسان میگویند او بیمارستانی را در ری و بیمارستانی دیگر را در بغداد اداره میکرد. رازی در سال 925 درگذشت و هنوز از بزرگترین چهرههای تاریخ پزشکی در سنت اسلامی به شمار میرود.
پزشکی که دیدههایش را مینوشت
رازی در سراسر عمر درباره بیمارانش و نوشتههای پیشینیان یادداشت برمیداشت و با مشاهدات خود نظریههای رایج را تأیید یا رد میکرد. پس از مرگش، شاگردانش این یادداشتها را در کتابی عظیم به نام «الحاوی» گرد آوردند که در سال 1279 با نام Continens به لاتین ترجمه شد و قرنها مرجع پزشکان اروپایی بود.
او کتاب پزشکی جامعی را به ابوصالح منصور، حاکم ری، تقدیم کرد که به «المنصوری» معروف شد، و رسالهای هم برای کسانی نوشت که پزشکی در دسترس ندارند.
آبله، سرخک نیست
مشهورترین رساله کوتاه او درباره آبله و سرخک است؛ رازی در آن هر دو بیماری را توصیف کرد و آنها را با نشانههایی که پزشک به چشم میبیند از هم جدا کرد، در روزگاری که بسیاری از بثورات پوستی با هم اشتباه گرفته میشد. این رساله به لاتین و سپس به چند زبان اروپایی ترجمه شد، از جمله ترجمهای انگلیسی در قرن نوزدهم.
«الشکوک علی جالینوس»
رازی جالینوس را بزرگترین مرجع پزشکی میدانست، اما استدلال میکرد که خود جالینوس از پیشینیانش انتقاد کرده است، پس او نیز میتواند چنین کند. در کتاب «الشکوک علی جالینوس» نکتههایی را که با مشاهداتش ناسازگار بود به بحث گذاشت؛ جسارتی کمیاب در زمانی که سخن جالینوس تقریباً چونوچراناپذیر بود.
زندگینامهنویسان متأخر داستان مشهوری نقل میکنند که درستی آن معلوم نیست: او برای انتخاب جای بیمارستانی در بغداد تکههایی گوشت را در محلههای مختلف آویخت و جایی را برگزید که گوشت دیرتر فاسد شد. خود رازی میگوید خواندن و نسخهبرداری و نوشتن پیوسته چشمانش را خسته و دستش را آسیبدیده کرد.
چرا هنوز اهمیت دارد
سنجیدن گفتههای پزشکی با مشاهده و ثبت آنچه واقعاً برای بیمار رخ میدهد، هسته پزشکی مبتنی بر شواهد امروز است. پس از بیش از یازده قرن، رازی هنوز از نخستین کسانی است که به پزشکان آموخت به آنچه میبینند به اندازه آنچه میخوانند اعتماد کنند.
منابع: دانشنامه فلسفه استنفورد: ابوبکر رازی، دانشنامه بریتانیکا: رازی
این خبر از منبعی که در بالا آمده نقل شده است و مسئولیت محتوای آن بر عهدهٔ منبع اصلی است.
پرسشهای متداول
محمد بن زکریای رازی که بود؟
ابوبکر محمد بن زکریای رازی پزشک و فیلسوف ایرانی (865–925) بود که در ری، نزدیک تهران امروز، به دنیا آمد و بیمارستانهایی را در ری و بغداد اداره کرد.
مهمترین کتابهای پزشکی رازی کداماند؟
مهمترین کتابهای پزشکی رازی «الحاوی» است که شاگردانش از یادداشتهای او گرد آوردند، و نیز «المنصوری»، رساله «آبله و سرخک» و «الشکوک علی جالینوس».
رازی درباره آبله و سرخک چه کرد؟
رازی در رساله آبله و سرخک هر دو بیماری را توصیف کرد و آنها را با نشانههای بالینی از هم متمایز کرد؛ این رساله به لاتین و چند زبان اروپایی ترجمه شد.
چرا رازی «الشکوک علی جالینوس» را نوشت؟
رازی «الشکوک علی جالینوس» را نوشت زیرا با وجود احترام به جالینوس، برخی گفتههای او را با مشاهدات خود ناسازگار میدید.



